Tagarchief: centrale banken

Centrale banken zijn onafhankelijk en oncontroleerbaar, maar hebben grote macht

Afgelopen week besloot de Europese Centrale Bank om door kwantitatieve verruiming 1100 miljard euro in de economie van de eurozone te pompen.
Kwantitatieve verruiming is niet nieuw. Het is voor centrale banken de manier bij uitstek om de schulden in de reëele economie te verlagen. De centrale bank koopt schulden, die waarschijnlijk nooit meer terugbetaald zullen worden, op en zet ze op de balans. Omdat de centrale bank aan niemand verantwoording hoeft af te leggen, maakt het niet uit hoe groot de schuldenportefeuille van de centrale bank is. De centrale bank kan immers niet failliet gaan.

In de onderstaande documentaire wordt uitgelegd hoe de centrale Bank of Japan sinds de Tweede Wereldoorlog heeft geopereerd. Aanvankelijk volgde de Bank of Japan strikt de instructies van het ministerie van Financiën. Maar in de jaren 80 veranderde dat snel.
De Bank of Japan wilde onafhankelijk worden van het politieke ministerie van Financiën.

In 1997 lukte het de Bank of Japan om onafhankelijk te worden van de Japanse regering toen de Bank of Japan-wet werd aangenomen. De centrale bank van Nederland, De Nederlandse Bank, werd in 1998 onafhankelijk van de Nederlandse regering. En in 1999 werd de DNB onderdeel van het Europees Stelsel van Centrale Banken. In de praktijk ligt nu alle monetaire macht in Europa bij de ECB.
In artikel 104 uit het Verdrag van Maastricht staat het volgende:

“De centrale bank is in het geheel niet gehouden om de regering van krediet te voorzien, de centrale bank kan niet gedwongen worden zulk een krediet te verschaffen”. Door deze Europese wet is de ECB feitelijk een kopie geworden van de Amerikaanse Federal Reserve (FED).

De Nederlandse democratisch gekozen politici hebben in de afgelopen 20 jaar hun invloed op de economie en de hoeveelheid geld, die in omloop is overgedragen aan een klein groepje oncontroleerbare centrale bankiers, die ook niet afgezet of ontslagen kunnen worden.
Dat kleine selecte groepje bankiers besluit welke schulden worden opgekocht en hoeveel geld er uitgeleend zal worden tegen welke rente.

Centrale banken kunnen door veel geld uit te lenen een zeepbel of bubbel in de economie creëeren, zoals in Japan in de jaren ’80 of op de Europese huizenmarkt (in Spanje, Groot-Brittannië, Ierland en Nederland). Maar de centrale banken kunnen door de stroom van goedkoop krediet plots te staken een schuldencrisis of kredietcrisis veroorzaken.

De macht van het geld is tanende
Het lijkt alsof de centrale banken veel macht hebben over de economie en over onze toekomst. Maar dat is niet zo. De banken hebben alleen macht over het geld.
We kunnen ons in de lokale economie gemakkelijk aan de macht van de banken onttrekken. Je kunt een eigen munteenheid opzetten: in je eigen stad of in je eigen buurt. Je kunt diensten en goederen met vrienden en familie ruilen, zonder dat daar euro’s of dollars bij te pas komen. De mensen om je heen zijn misschien wel beter te vertrouwen dan de bankiers of de bestuurders van de Federal Reserve.
Je kunt je eigen voedsel gaan verbouwen, dat is zoiets als je eigen geld drukken. Als heel veel mensen hun eigen moestuintje beginnen of hun eigen energie gaan opwekken, dan is dat ook een soort van kwantitatieve verruiming.

De rol van de olieprijs en van de centrale banken in de economie

De Noorse oliedeskundige Rune Likvern schreef de afgelopen jaren voor TheOildrum.com. Tegenwoordig schrijft hij op een eigen weblog Fractional Flow.
Afgelopen week schreef Likvern een artikel over de olieprijs en de acties van de centrale banken (de Federal Reserve, de ECB, de Bank of England en de Bank of Japan). Dat artikel vat ik hieronder kort samen.

In de tweede grafiek uit het artikel is te zien wat de vier grote centrale banken van de OECD de afgelopen jaren hebben gedaan om de wereldeconomie op gang te krijgen en houden.

fig-2-cbs-balance-sheets-and-interest-rates
In de zomer van 2007 begonnen de banken hun rentetarief te verlagen. Na het faillissement van Lehman Brothers (september 2008) werd de rente in korte tijd veel verder verlaagd tot ca. 1%. In de afgelopen 2 jaar is de rente nog verder verlaagd tot minder dan 1%.
De groene lijn laat zien dat het verlagen van de rente tot gevolg heeft dat de centrale banken meer geld uitlenen. Zodra de rente verlaagd wordt in 2007 begint het totaal aan activa dat de centrale bank op de balans heeft (leningen !!) snel op te lopen.
Het balanstotaal van de 4 grote centrale banken liep op van 3 biljoen dollar naar meer dan 10 biljoen dollar.

Als de centrale banken hun rentetarief verlagen zullen concurrerende particuliere banken ook hun rentetarieven verlagen: ze streven naar zoveel mogelijk klanten.
Tegelijkertijd zie je dat ook de rente op staatsleningen gaat dalen en dat betekent dat pensioenfondsen en andere beleggers en lager rendement behalen dan ze gewend waren.

Al het extra kapitaal (7 biljoen dollar) dat centrale banken tegen lage rente hebben uitgeleend aan regeringen en particuliere banken sijpelt als krediet de samenleving in. De miljarden dollars, die de centrale banken uitlenen houden de prijs van aardolie relatief hoog.

Regeringen lenen geld om niet te hoeven bezuinigen en de belasting niet te hoeven verhogen. Zolang regeringen met een begrotingstekort werken, loopt de staatsschuld verder op, maar blijft de koopkracht en consumptie van de inwoners redelijk op peil. Doordat de consumptie op peil blijft, daalt de vraag naar olie niet en blijft de olieprijs relatief hoog. Als regeringen de tering naar de nering zetten (en de begroting sluitend maken) dan daalt de koopkracht, krimpt de economie. Daardoor daalt ook de vraag naar aardolie en wordt de olieprijs lager… net zoals in 2009.

Banken lenen het kapitaal van de centrale banken ook uit om investeringen mogelijk te maken. Er worden grote infrastructuur- en duurzaamheidsprojecten gestart om de werkeloosheid tegen te gaan. Hierdoor blijft de vraag naar aardolie vrij hoog.
Daarnaast kunnen oliemaatschappijen door het extra kapitaal ook moeilijk winbare olie- en gasvoorraden gaan exploiteren, die pas nu bij een hoge olie- en gasprijs rendabel zijn. De uitgaven van oliemaatschappijen voor exploratie en ontwikkeling zijn sinds 2006 (toen de centrale banken begonnen om extra geld in de economie te pompen) sterk gestegen.
Deze toestroom van centrale-banken-kapitaal naar de olie- en gaswinning wordt ook wel de koolstof-zeepbel (Carbon Bubble) genoemd.
Het aanbod van olie en aardgas is door deze ontwikkeling de laatste jaren licht blijven stijgen, waar de meeste deskundigen al een daling hadden verwacht. Je kunt ook zeggen dat de centrale banken door extra kapitaal uit te lenen, peakoil hebben uitgesteld.

Kort samengevat: de gezamenlijke centrale banken van de OECD hebben de afgelopen 7 jaar erg veel kapitaal uitgeleend in de wereldeconomie tegen historisch lage rente. En al dat extra kapitaal heeft de vraag naar aardolie en daarmee de prijs van aardolie hoog gehouden.
Dat is te zien in de ietwat rommelige grafiek van Rune Likvern hieronder.

fig-1-oil-price-cbs-balance-sheets-and-oil-price

De rode lijn is de prijs voor één vat Brent-olie. In 2006 als de centrale banken de rente verlagen, begint de olieprijs snel op te lopen.
In de zomer van 2008 stokt de renteverlaging door de centrale banken een paar maanden. De hoeveelheid uitgeleend kapitaal (de groene lijn) wordt vlak en begint zelfs te dalen. Dit is het begin van de kredietcrisis. Tegelijkertijd begint ook de olieprijs te dalen.

Na de wereldwijde kredietcrisis in 2008 leidt een verdere verlaging van de rente tot een nieuwe stijging van de olieprijs in de periode 2009-2010.
In de laatste 2 jaar dreigt de olieprijs te gaan dalen, maar dit wordt voorkomen doordat de rente nog iets verder zakt.

Rune Likvern legt in zijn artikel uit dat economen en deskundigen een daling van de olieprijs verwachten. Oliemaatschappijen beginnen ook rekening te houden met een prijsdaling en schroeven daarom hun investeringen terug: ze schrappen dure en moeilijke projecten.
Dit heeft tot gevolg dat de produktie van olie en gas in de toekomst zal gaan afnemen. Peakoil is uitgesteld door enorm veel nieuw centrale-bank-kapitaal. Maar het is niet van de agenda verdwenen.

Of zoals Rune Likvern schrijft: geen enkele centrale bank kan aardolie printen.

Lees eerst het artikel Global Credit Growth, Interest rate and oilprice – are they related? op Rune Likverns weblog Fractional Flow.
En daarna: Central banks’ balance sheets, interest rates and the oil price.

Ook Gail Tverberg schrijft regelmatig over de gevolgen van krediet en rentetarieven op de olieprijs en de economie.

Is er geld tekort of is er geld genoeg?

Nog nooit in de geschiedenis was er zoveel geld als nu.
En de hoeveelheid geld neemt nog ieder jaar toe.
En toch hoor je heel vaak dat ‘we ergens geen geld voor hebben’.
Dat lijkt met elkaar in tegenspraak.

In de video ‘Money as a debt’ wordt uitgelegd waarom er steeds meer geld bijkomt.
Het is verrassend eenvoudig: banken maken continu nieuw geld aan in de vorm van leningen. De overheid heeft de banken die macht gegeven en vertrouwd erop dat de banken die macht niet misbruiken.
Zolang we de banken kunnen vertrouwen, blijft dit systeem werken.

Als het zo makkelijk is om geld te maken en uit te lenen, waarom is er dan geld te kort?
Waarom moet de regering bezuinigen?
Waarom moeten wij koopkracht inleveren?
Als we meer geld krijgen, dan kunnen we meer spullen kopen en dan groeit de economie.
Kennelijk is geld alleen niet genoeg voor economische groei.

Geld lenen wordt steeds goedkoper en makkelijker

De Nederlandse overheid kan geld lenen tegen negatieve rente: de beleggers betalen rente om aan Nederland geld uit te lenen.
Ook kortlopende Duitse staatsleningen hebben tegenwoordig een negatieve rente.
Kennelijk wordt het voor overheden steeds makkelijker om geld te lenen.

Op dit overzicht van tradingeconomics.com kun je zien dat de rente, die België betaalt voor een 10 jaarslening, afgelopen jaar met 1,9% daalde tot 2,5%. Vrijwel alle landen in het overzicht betalen nu een lagere rente dan vorig jaar.
Alleen Zuid-Afrika, Spanje en Griekenland betalen nu een hogere rente.

De rente die Nederland betaalt voor leningen met een looptijd van 10 jaar was in 1992 nog 8%. In juni 2012 nog maar 1,5%.

Pensioenfondsen, die traditioneel veel beleggen in staatsobligaties, zien door deze rentedaling hun rendementen en dekkingsgraad snel dalen. Binnenkort zullen veel pensioenfondsen de pensioenuitkeringen gaan verlagen en de premies gaan verhogen.

De lage rente wordt mede veroorzaakt doordat de centrale banken heel makkelijk geld uitlenen, tegen zeer lage rente.
De Britse centrale bank (Bank of England) hield de rente in 1990 nog op 15% (!!). Die rente is gestaag gedaald tot maart 2009 toen de Bank of England de rente verlaagde tot 0,5%.

Ook de Europese Centrale Bank (ECB) heeft het lenen van geld zeer goedkoop gemaakt. De rente daalde van 4,75% in 2000 tot 0,75% in de zomer van 2012.

De centrale banken in de wereld, zoals de ECB, de Amerikaanse FED en de Bank of England lenen enorme bedragen uit tegen zeer lage rente. Daardoor groeit de hoeveelheid geld in de wereld sterk.
Er is nu meer geld op de wereld dan ooit tevoren. En de totale schuldenlast van de wereld is ook hoger dan ooit tevoren.

Het is voor Westerse landen makkelijk om duur voedsel zoals mais en soja te kunnen kopen op de wereldmarkt. Ze hebben immers geld genoeg.
Westerse landen hebben ook weinig moeite om dure olie of Russisch aardgas te kopen: de centrale banken kunnen onbeperkt geld uitlenen aan banken en staatsobligaties opkopen.
Het lijkt een eenvoudig truukje: zelf geld drukken en dat ruilen tegen voedsel en grondstoffen van andere landen. En nu maar hopen dat die andere landen onze dollars, ponden en euro’s blijven accepteren.

Quantitative easing: antidepressiva voor de beurs

Quantitative easing is een programma van de Amerikaanse Centrale Bank (FED) om Amerikaanse staatsobligaties op te kopen. Op deze manier wordt de vraag naar die obligaties groter en wordt het voor de Amerikaanse regering makkelijker om geld te lenen.
Een neveneffect is dat marktpartijen minder geld in obligaties steken en meer gaan investeren in andere zaken, bijvoorbeeld in grondstoffen en aandelen.

In onderstaande grafiek zie je dat de S&P 500 aandelen-index gaat stijgen na aankondiging van een Quantitative Easing-programma, zowel bij QE1 als bij QE2.

(klik voor vergroting)

In de afgelopen maand zijn de aandelenkoersen over de hele wereld aan het stijgen. Je kunt je afvragen of de economie aantrekt, de omzetten en de winsten van de bedrijven stijgen. Staan de bedrijven er opeens beter voor ondanks de eurocrisis, de bezuinigingen en de oplopende werkeloosheid?
Nee, niets daarvan. De aandelenkoersen stijgen als een reactie op de obligatie-opkoop-programma’s van de centrale banken.

De Bank of Japan kondigde aan dat ze Japanse staatsobligaties gaat opkopen ter waarde van 66 miljard dollar.
De Zwitserse Centrale Bank kocht sinds eind juni Zwitserse obligaties ter waarde van 50 miljard Zwitserse frank (57 miljard dollar). De Bank of England kocht in die periode voor 57 miljard pond (ofwel 120 miljard dollar) aan Britse obligaties. En de Europese Centrale Bank breidde haar bezit aan obligaties uit voor een bedrag van 341 miljard euro, ofwel 477 miljard dollar. Totaal is er de afgelopen maanden 720 miljard dollar aan obligaties opgekocht.

Het QE2 programma van de Amerikaanse Centrale Bank (FED) bedroeg 570 miljard dollar in 8 maanden tussen november 2010 en juni 2011.
Toen dat programma stopte besteedden andere centrale banken in slechts 4 maanden een groter bedrag: 720 miljard.
Het heeft gewerkt: de aandelenkoersen zijn weer omhooggekropen.

de koers van de AEX in de afgelopen maand

Hoe groot moet het volgende obligatie-opkoop-programma worden om hetzelfde effect te hebben?

De enige manier om uit een recessie te blijven is grote bedragen in de economie te pompen door obligaties op te kopen. Dat heette vroeger de nucleaire optie. Tegenwoordig is het standaard beleid: het is als een anti-depressivum voor de economie.
En het zijn niet alleen de Amerikanen die dit ‘stimulerend middel’ gebruiken, iedereen doet het.

Zoals mensen verslaafd raken aan anti-depressiva, zo raakt de economie verslaafd aan de obligatie-opkoop-programma’s.
Zonder stimulering dondert de boel snel in elkaar.