Tagarchief: rendement

Dalende rendementen op staatsleningen brengen pensioenen in gevaar

Volgens een overzicht van De Nederlandse Bank beleggen de Nederlandse pensioenfondsen ongeveer een kwart van hun vermogen in Europese staatsobligaties.

Volgens een recenter overzicht hebben Nederlandse pensioenfondsen voor 215 miljard euro belegd in staatsobligaties van eurozone-landen (incl. Nederland). Dat is 22,5% van het totaal belegde vermogen (959,6 miljard).

Schermafbeelding 2014-07-30 om 08.03.22

De laatste maanden zijn de rendementen op staatsleningen van eurozonelanden flink gedaald. Griekenland betaalt momenteel minder dan 6% rente. Spanje en Italië ongeveer 2,5%. Frankrijk ca. 1,5%. Duitsland minder dan 1,2% en Nederland betaalt nog maar 1,32% rente.

De gemiddelde rente, die eurozonelanden op 10-jaarsleningen betalen was in juli 2011 nog 4,59% (Bron: DNB). In december 2013 was de gemiddelde rente gedaald tot 3,31%.
In juni 2014 bedroeg de gemiddelde eurozone-rente 2,28%. Dat is nog net iets hoger dan de 2,10% van december 2012.
In de onderstaande grafiek wordt duidelijk dat het rendement op staatsobligaties de laatste jaren daalt.

Schermafbeelding 2014-07-30 om 08.51.45

De waarde voor juli 2014 zal weer iets lager liggen dan de 2,28% van juni 2014.

Het theoretische rendement van de 251 miljard, die pensioenfondsen hebben belegd in eurozone-staatsobligaties, bedroeg in juli 2011 nog 9,8 miljard euro.
In juni 2014 is dat theoretisch rendement gehalveerd tot 4,9 miljard euro.

Gelukkig lenen de eurozonelanden steeds meer en kunnen de pensioenfondsen steeds meer staatsobligaties kopen. Het rendement van de investeringen (de kwaliteit) daalt, maar gelukkig neemt het volume (de kwantiteit) nog altijd toe.

Energie-rendement van teerzandolie blijkt mee te vallen

Olie uit teerzand halen, zoals dat in Alberta in Canada gebeurt, kost veel energie. Teerzandolie is moeilijk winbare olie.
In de afgelopen jaren hebben onderzoekers berekend dat de netto-energie-opbrengst EROEI (Energy Return on Energy Invested) ligt tussen de 2,5:1 en 7:1. Simpeler gezegd: om één liter teerzandolie te winnen moet er 0,14 tot 0,4 liter olie opgestookt worden.

Op theoildrum.com staat een samenvatting van nieuw onderzoek naar het energierendement van teerzandolie door Adam Brandt, energieonderzoeker aan de Stanford University.
Brandt vergeleek de totale energie-input van de teerzand-industrie met de opbrengst aan ruwe olie voor de periode 1970-2010.
De energie-input bestaat hoofdzakelijk uit aardgas, diesel en elektriciteit. Het eindproduct is ruwe, ongeraffineerde teerzandolie.

Uit Brandts berekeningen blijkt dat de teerzandolie-industrie netto 5,23 GJ aan energie oplevert voor elke GigaJoule die men uit de teerzandolie kan winnen. Voor de winning van 1 liter teerzandolie is 0,2 liter olie nodig.
Hierbij moet wel worden aangetekend dat de olie nog geraffineerd moet worden en nog getransporteerd moet worden naar de plaats waar het gebruikt wordt.

Brandt laat zien dat de efficiëntie van de oliewinning de afgelopen jaren is verbeterd. Er wordt minder energie verspild.
En hij concludeert dat de EROEI van 5,2 : 1 voorlopig geen reden is om de winning van teerzandolie te beperken. Het levert netto genoeg energie op.
Als het aardgas in Canada opraakt kan een deel van de teerzandolie worden gebruikt als energie-input, zonder dat dit het rendement sterk verandert.

Of het berekende energierendement van 5,2:1 voldoende is om de Amerikaanse economie te kunnen laten groeien of in zijn huidige vorm draaiend te kunnen houden is een heel andere discussie.

Het hele verhaal met grafieken op theoildrum

Lagere rente, lagere rendementen, lagere EROEI


De rente staat overal ter wereld op recordlaagte. Het was nog nooit zo goedkoop om geld te lenen. Centrale banken (de FED, de ECB, de Bank of Japan) lenen geld bijna renteloos uit om de economie te stimuleren. Landen met hoge schulden en een krimpende economie, zoals Griekenland betalen veel minder rente op hun leningen dan 2 jaar geleden. Italië betaalt slechts 0,5% rente op een staatslening met een looptijd van 6 maanden. De Nederlandse overheid leent zelfs tegen negatieve rente.

Diminishing Returns
Het gevolg van die lage rente is dat de rendementen op investeringen ook steeds lager worden. Je kunt zonder grote risico’s veel geld lenen voor investeringen, die nauwelijks rendement opleveren. Speculatie met grondstoffen, edelmetalen of bitcoins bijvoorbeeld. Zolang het rendement maar ietsje groter is dan de rente, die de bank rekent.
Oliemaatschappijen kunnen zonder al te veel rente te betalen geld lenen voor projecten om moeilijk winbare olie en gasvoorraden te ontginnen. Het hoeft geen groot rendement op te leveren. Zolang de olieprijs maar net iets hoger is dan de produktiekosten.
Ondertussen maakt het midden- en kleinbedrijf kennis met “diminishing returns”. Winkels die op zondag opengaan, verhogen hun omzet met een paar procent. Maar daar staan ook hogere (loon)kosten tegenover. Het netto-rendement van koopzondagen is waarschijnlijk negatief.
Ook andere sectoren (bouw, toerisme en entertainment) zien de winst (het rendement van investeringen) teruglopen door de economische recessie en lagere koopkracht.

Dalende Energy Return On Energy Invested (EROEI)
De rentedaling en de daling van rendementen treden op in een tijd waarin het netto-rendement van energie-opwekking ook afneemt. Dertig jaar geleden leverde eeninvestering van 1 vat aardolie nog een 20-voudig rendement op: de Energy Return On Energy Invested (EROEI) bedroeg toen 20:1.
Tegenwoordig levert investeren van één vat aardolie in de exploitatie van teerzand nog maar 3 vaten aardolie op. De EROEI van teerzandolie bedraagt slechts 3:1.
Voor de winning van diepzee-olie en de winning van schaliegas is het netto-energie-rendement waarschijnlijk ook dik onder de 10:1. Precieze berekeningen zijn moeilijk te maken.

In mijn ogen is het geen toeval dat de rente op leningen en het rendement van investeringen door het bedrijfsleven tegelijkertijd dalen met het gemiddelde rendement van energie-opwekking. Dalende rente en rendementen zijn een direct gevolg van de lagere energierendementen waar we het tegenwoordig mee moeten doen.
Aangezien de Energy Return On Energy Invested (EROEI) steeds verder zal dalen, verwacht ik niet dat de rente en het gemiddelde rendement van het bedrijfsleven veel zullen stijgen. Er is geen reden tot optimistische economische voorspellingen.

Geld lenen wordt steeds goedkoper en makkelijker

De Nederlandse overheid kan geld lenen tegen negatieve rente: de beleggers betalen rente om aan Nederland geld uit te lenen.
Ook kortlopende Duitse staatsleningen hebben tegenwoordig een negatieve rente.
Kennelijk wordt het voor overheden steeds makkelijker om geld te lenen.

Op dit overzicht van tradingeconomics.com kun je zien dat de rente, die België betaalt voor een 10 jaarslening, afgelopen jaar met 1,9% daalde tot 2,5%. Vrijwel alle landen in het overzicht betalen nu een lagere rente dan vorig jaar.
Alleen Zuid-Afrika, Spanje en Griekenland betalen nu een hogere rente.

De rente die Nederland betaalt voor leningen met een looptijd van 10 jaar was in 1992 nog 8%. In juni 2012 nog maar 1,5%.

Pensioenfondsen, die traditioneel veel beleggen in staatsobligaties, zien door deze rentedaling hun rendementen en dekkingsgraad snel dalen. Binnenkort zullen veel pensioenfondsen de pensioenuitkeringen gaan verlagen en de premies gaan verhogen.

De lage rente wordt mede veroorzaakt doordat de centrale banken heel makkelijk geld uitlenen, tegen zeer lage rente.
De Britse centrale bank (Bank of England) hield de rente in 1990 nog op 15% (!!). Die rente is gestaag gedaald tot maart 2009 toen de Bank of England de rente verlaagde tot 0,5%.

Ook de Europese Centrale Bank (ECB) heeft het lenen van geld zeer goedkoop gemaakt. De rente daalde van 4,75% in 2000 tot 0,75% in de zomer van 2012.

De centrale banken in de wereld, zoals de ECB, de Amerikaanse FED en de Bank of England lenen enorme bedragen uit tegen zeer lage rente. Daardoor groeit de hoeveelheid geld in de wereld sterk.
Er is nu meer geld op de wereld dan ooit tevoren. En de totale schuldenlast van de wereld is ook hoger dan ooit tevoren.

Het is voor Westerse landen makkelijk om duur voedsel zoals mais en soja te kunnen kopen op de wereldmarkt. Ze hebben immers geld genoeg.
Westerse landen hebben ook weinig moeite om dure olie of Russisch aardgas te kopen: de centrale banken kunnen onbeperkt geld uitlenen aan banken en staatsobligaties opkopen.
Het lijkt een eenvoudig truukje: zelf geld drukken en dat ruilen tegen voedsel en grondstoffen van andere landen. En nu maar hopen dat die andere landen onze dollars, ponden en euro’s blijven accepteren.

Er is geen kredietcrisis, maar een rendementscrisis

Banken lenen minder geld uit aan bedrijven.
Banken geven minder makkelijk een hypotheek dan vroeger.
Het lijkt alsof er een tekort is aan krediet.

Als je wat verder kijkt, ontdek je dat er genoeg krediet is.
De ECB heeft bijvoorbeeld 1000 miljard euro tegen zeer lage rente uitgeleend aan Europese banken. Het grote probleem is dat het uitlenen van die miljarden geen rendement meer oplevert voor de banken.

Er worden nog altijd huizen gebouwd, ook in Nederland. Maar iedereen weet dat die huizen de komende jaren minder waard worden. Het kopen van een huis is momenteel een verliesgevende onderneming… dat weten de banken ook.

De industriële produktie in Europa daalt. Bedrijven investeren nog wel in machines om te besparen op personeelskosten, maar niet in uitbreiding van produktiecapaciteit. Uitbreiding van produktiecapaciteit levert de komende jaren geen rendement op… dat weten de banken ook.

Overheden lenen nog altijd van banken. Staatsleningen van betrouwbare landen, zoals Duitsland en Nederland, zijn zeer gewilde investeringen. Iedereen wil wel geld uitlenen aan de keurige Nederlandse en Duitse regering. Maar daardoor zakt de rente op die staatobligaties naar belachelijk lage nivo’s.

Duitsland betaalt slechts 1,2% op 10-jaars obligaties; Nederland 1,6%.
Een bank die vorig jaar 1 miljard euro investeerde in Duitse staatsobligaties met een looptijd van 10 jaar, krijgt jaarlijks 30 miljoen euro aan rente uitgekeerd. Dezelfde investering van 1 miljard euro in Duitse obligaties levert nu nog maar 12 miljoen op: 18 miljoen euro minder dan vorig jaar.

Amerikaanse 10-jaars obligaties leveren voor banken slechts 1,47% rente op. Dat was een jaar geleden nog 3% en 5 jaar geleden nog 5%.

Als je 5 jaar geleden $1 miljard uitleende aan de Amerikaanse regering, dan kreeg je elk jaar $50 miljoen aan rente uitgekeerd.
Tegenwoordig krijg een bank voor diezelfde investering van $1 miljard nog maar $14,7 miljoen: $35 miljoen minder dan 5 jaar geleden.

Huizen die nu gebouwd worden, zijn over een jaar minder waard, dat weten banken ook. Er worden minder hypotheken verstrekt en er worden steeds lagere hypotheken verstrekt. Bovendien moeten de banken genoegen nemen met een lagere rente. En steeds meer leningen worden niet terugbetaald.
Het verdienmodel van banken en pensioenfondsen is in elkaar gestort. Van Griekse banken, Spaanse banken en ook van alle andere banken.

De bankencrisis is een rendementscrisis. En die is het gevolg van het einde van economische groei.

Pensioenfondsen en klimatologen rekken de meetperiode steeds verder op


Gisteren werd bekend dat de pensioenfondsen PME en PMT volgend jaar zullen moeten korten op de uitkeringen. Het ABP heeft daar nog geen beslissing over genomen, maar ook daar wordt afstempelen overwogen.
De oorzaak is het teruglopende rendement op investeringen. Aandelenportefeuilles leveren geen winst meer op. Investeren in vastgoed ook niet. Veilige staatsobligaties, Nederlandse of Duitse, bieden slechts een zeer lage rente. Riskante obligaties, van Griekenland, Italië of Portugal, leveren zeer hoge rente op, maar zijn uit den boze voor pensioenfondsen.

De pensioenfondsen worden afgerekend op hun dekkingsgraad. Om die dekkingsgraad vast te stellen wordt er gekeken naar het gemiddelde rendement van de beleggingen van het pensioenfonds: de rekenrente.
Het komt steeds vaker voor dat de rekenrente precies op het meetmoment aan de lage kant is. Daarom vragen de pensioenfondsen om de eisen te versoepelen. Men wil een gemiddelde rekenrente hanteren: bijv. over de laatste 3 maanden.
Maar na het tegenvallende nieuws van gisteren wil men liever naar een gemiddelde over 12 maanden.

Klimaatverandering
Ook klimatologen willen de termijn waarnaar gekeken wordt steeds verder oprekken. De afgelopen 10 jaar is de gemiddelde temperatuur niet verder gestegen. Daarom hebben klimatologen besloten dat een minimum-periode van 17 jaar pas echt uitsluitsel geeft over de vraag of de opwarming pauzeert.

Vooruitzichten
Jammer voor de klimatologen, maar het komende jaar gaat de temperatuur nog niet verder stijgen. Het is zeer de vraag of in 2015, 17 jaar na zeer warme 1998, er wel een stijgende trend zichtbaar zal zijn.
Voor de pensioenfondsen heeft het ook weinig zin om de termijn waarover de rekenrente wordt berekend op te rekken. De economische vooruitzichten voor de Eurozone zijn slecht: er wordt krimp voorspeld. De Europese Centrale Bank doet grote moeite om de rente laag te houden. Er is geld genoeg bij de banken en pensioenfondsen, maar er zijn voor pensioenfondsen geen mogelijkheden meer dan 2% rendement te behalen.

De klimatologen zullen moeten toegeven dat de opwarming achterblijft bij de modellen. En de pensioenfondsen zullen moeten gaan korten.