Tagarchief: rente

Dalende rendementen op staatsleningen brengen pensioenen in gevaar

Volgens een overzicht van De Nederlandse Bank beleggen de Nederlandse pensioenfondsen ongeveer een kwart van hun vermogen in Europese staatsobligaties.

Volgens een recenter overzicht hebben Nederlandse pensioenfondsen voor 215 miljard euro belegd in staatsobligaties van eurozone-landen (incl. Nederland). Dat is 22,5% van het totaal belegde vermogen (959,6 miljard).

Schermafbeelding 2014-07-30 om 08.03.22

De laatste maanden zijn de rendementen op staatsleningen van eurozonelanden flink gedaald. Griekenland betaalt momenteel minder dan 6% rente. Spanje en Italië ongeveer 2,5%. Frankrijk ca. 1,5%. Duitsland minder dan 1,2% en Nederland betaalt nog maar 1,32% rente.

De gemiddelde rente, die eurozonelanden op 10-jaarsleningen betalen was in juli 2011 nog 4,59% (Bron: DNB). In december 2013 was de gemiddelde rente gedaald tot 3,31%.
In juni 2014 bedroeg de gemiddelde eurozone-rente 2,28%. Dat is nog net iets hoger dan de 2,10% van december 2012.
In de onderstaande grafiek wordt duidelijk dat het rendement op staatsobligaties de laatste jaren daalt.

Schermafbeelding 2014-07-30 om 08.51.45

De waarde voor juli 2014 zal weer iets lager liggen dan de 2,28% van juni 2014.

Het theoretische rendement van de 251 miljard, die pensioenfondsen hebben belegd in eurozone-staatsobligaties, bedroeg in juli 2011 nog 9,8 miljard euro.
In juni 2014 is dat theoretisch rendement gehalveerd tot 4,9 miljard euro.

Gelukkig lenen de eurozonelanden steeds meer en kunnen de pensioenfondsen steeds meer staatsobligaties kopen. Het rendement van de investeringen (de kwaliteit) daalt, maar gelukkig neemt het volume (de kwantiteit) nog altijd toe.

De rol van de olieprijs en van de centrale banken in de economie

De Noorse oliedeskundige Rune Likvern schreef de afgelopen jaren voor TheOildrum.com. Tegenwoordig schrijft hij op een eigen weblog Fractional Flow.
Afgelopen week schreef Likvern een artikel over de olieprijs en de acties van de centrale banken (de Federal Reserve, de ECB, de Bank of England en de Bank of Japan). Dat artikel vat ik hieronder kort samen.

In de tweede grafiek uit het artikel is te zien wat de vier grote centrale banken van de OECD de afgelopen jaren hebben gedaan om de wereldeconomie op gang te krijgen en houden.

fig-2-cbs-balance-sheets-and-interest-rates
In de zomer van 2007 begonnen de banken hun rentetarief te verlagen. Na het faillissement van Lehman Brothers (september 2008) werd de rente in korte tijd veel verder verlaagd tot ca. 1%. In de afgelopen 2 jaar is de rente nog verder verlaagd tot minder dan 1%.
De groene lijn laat zien dat het verlagen van de rente tot gevolg heeft dat de centrale banken meer geld uitlenen. Zodra de rente verlaagd wordt in 2007 begint het totaal aan activa dat de centrale bank op de balans heeft (leningen !!) snel op te lopen.
Het balanstotaal van de 4 grote centrale banken liep op van 3 biljoen dollar naar meer dan 10 biljoen dollar.

Als de centrale banken hun rentetarief verlagen zullen concurrerende particuliere banken ook hun rentetarieven verlagen: ze streven naar zoveel mogelijk klanten.
Tegelijkertijd zie je dat ook de rente op staatsleningen gaat dalen en dat betekent dat pensioenfondsen en andere beleggers en lager rendement behalen dan ze gewend waren.

Al het extra kapitaal (7 biljoen dollar) dat centrale banken tegen lage rente hebben uitgeleend aan regeringen en particuliere banken sijpelt als krediet de samenleving in. De miljarden dollars, die de centrale banken uitlenen houden de prijs van aardolie relatief hoog.

Regeringen lenen geld om niet te hoeven bezuinigen en de belasting niet te hoeven verhogen. Zolang regeringen met een begrotingstekort werken, loopt de staatsschuld verder op, maar blijft de koopkracht en consumptie van de inwoners redelijk op peil. Doordat de consumptie op peil blijft, daalt de vraag naar olie niet en blijft de olieprijs relatief hoog. Als regeringen de tering naar de nering zetten (en de begroting sluitend maken) dan daalt de koopkracht, krimpt de economie. Daardoor daalt ook de vraag naar aardolie en wordt de olieprijs lager… net zoals in 2009.

Banken lenen het kapitaal van de centrale banken ook uit om investeringen mogelijk te maken. Er worden grote infrastructuur- en duurzaamheidsprojecten gestart om de werkeloosheid tegen te gaan. Hierdoor blijft de vraag naar aardolie vrij hoog.
Daarnaast kunnen oliemaatschappijen door het extra kapitaal ook moeilijk winbare olie- en gasvoorraden gaan exploiteren, die pas nu bij een hoge olie- en gasprijs rendabel zijn. De uitgaven van oliemaatschappijen voor exploratie en ontwikkeling zijn sinds 2006 (toen de centrale banken begonnen om extra geld in de economie te pompen) sterk gestegen.
Deze toestroom van centrale-banken-kapitaal naar de olie- en gaswinning wordt ook wel de koolstof-zeepbel (Carbon Bubble) genoemd.
Het aanbod van olie en aardgas is door deze ontwikkeling de laatste jaren licht blijven stijgen, waar de meeste deskundigen al een daling hadden verwacht. Je kunt ook zeggen dat de centrale banken door extra kapitaal uit te lenen, peakoil hebben uitgesteld.

Kort samengevat: de gezamenlijke centrale banken van de OECD hebben de afgelopen 7 jaar erg veel kapitaal uitgeleend in de wereldeconomie tegen historisch lage rente. En al dat extra kapitaal heeft de vraag naar aardolie en daarmee de prijs van aardolie hoog gehouden.
Dat is te zien in de ietwat rommelige grafiek van Rune Likvern hieronder.

fig-1-oil-price-cbs-balance-sheets-and-oil-price

De rode lijn is de prijs voor één vat Brent-olie. In 2006 als de centrale banken de rente verlagen, begint de olieprijs snel op te lopen.
In de zomer van 2008 stokt de renteverlaging door de centrale banken een paar maanden. De hoeveelheid uitgeleend kapitaal (de groene lijn) wordt vlak en begint zelfs te dalen. Dit is het begin van de kredietcrisis. Tegelijkertijd begint ook de olieprijs te dalen.

Na de wereldwijde kredietcrisis in 2008 leidt een verdere verlaging van de rente tot een nieuwe stijging van de olieprijs in de periode 2009-2010.
In de laatste 2 jaar dreigt de olieprijs te gaan dalen, maar dit wordt voorkomen doordat de rente nog iets verder zakt.

Rune Likvern legt in zijn artikel uit dat economen en deskundigen een daling van de olieprijs verwachten. Oliemaatschappijen beginnen ook rekening te houden met een prijsdaling en schroeven daarom hun investeringen terug: ze schrappen dure en moeilijke projecten.
Dit heeft tot gevolg dat de produktie van olie en gas in de toekomst zal gaan afnemen. Peakoil is uitgesteld door enorm veel nieuw centrale-bank-kapitaal. Maar het is niet van de agenda verdwenen.

Of zoals Rune Likvern schrijft: geen enkele centrale bank kan aardolie printen.

Lees eerst het artikel Global Credit Growth, Interest rate and oilprice – are they related? op Rune Likverns weblog Fractional Flow.
En daarna: Central banks’ balance sheets, interest rates and the oil price.

Ook Gail Tverberg schrijft regelmatig over de gevolgen van krediet en rentetarieven op de olieprijs en de economie.

Lagere rente, lagere rendementen, lagere EROEI


De rente staat overal ter wereld op recordlaagte. Het was nog nooit zo goedkoop om geld te lenen. Centrale banken (de FED, de ECB, de Bank of Japan) lenen geld bijna renteloos uit om de economie te stimuleren. Landen met hoge schulden en een krimpende economie, zoals Griekenland betalen veel minder rente op hun leningen dan 2 jaar geleden. Italië betaalt slechts 0,5% rente op een staatslening met een looptijd van 6 maanden. De Nederlandse overheid leent zelfs tegen negatieve rente.

Diminishing Returns
Het gevolg van die lage rente is dat de rendementen op investeringen ook steeds lager worden. Je kunt zonder grote risico’s veel geld lenen voor investeringen, die nauwelijks rendement opleveren. Speculatie met grondstoffen, edelmetalen of bitcoins bijvoorbeeld. Zolang het rendement maar ietsje groter is dan de rente, die de bank rekent.
Oliemaatschappijen kunnen zonder al te veel rente te betalen geld lenen voor projecten om moeilijk winbare olie en gasvoorraden te ontginnen. Het hoeft geen groot rendement op te leveren. Zolang de olieprijs maar net iets hoger is dan de produktiekosten.
Ondertussen maakt het midden- en kleinbedrijf kennis met “diminishing returns”. Winkels die op zondag opengaan, verhogen hun omzet met een paar procent. Maar daar staan ook hogere (loon)kosten tegenover. Het netto-rendement van koopzondagen is waarschijnlijk negatief.
Ook andere sectoren (bouw, toerisme en entertainment) zien de winst (het rendement van investeringen) teruglopen door de economische recessie en lagere koopkracht.

Dalende Energy Return On Energy Invested (EROEI)
De rentedaling en de daling van rendementen treden op in een tijd waarin het netto-rendement van energie-opwekking ook afneemt. Dertig jaar geleden leverde eeninvestering van 1 vat aardolie nog een 20-voudig rendement op: de Energy Return On Energy Invested (EROEI) bedroeg toen 20:1.
Tegenwoordig levert investeren van één vat aardolie in de exploitatie van teerzand nog maar 3 vaten aardolie op. De EROEI van teerzandolie bedraagt slechts 3:1.
Voor de winning van diepzee-olie en de winning van schaliegas is het netto-energie-rendement waarschijnlijk ook dik onder de 10:1. Precieze berekeningen zijn moeilijk te maken.

In mijn ogen is het geen toeval dat de rente op leningen en het rendement van investeringen door het bedrijfsleven tegelijkertijd dalen met het gemiddelde rendement van energie-opwekking. Dalende rente en rendementen zijn een direct gevolg van de lagere energierendementen waar we het tegenwoordig mee moeten doen.
Aangezien de Energy Return On Energy Invested (EROEI) steeds verder zal dalen, verwacht ik niet dat de rente en het gemiddelde rendement van het bedrijfsleven veel zullen stijgen. Er is geen reden tot optimistische economische voorspellingen.

Geld lenen wordt steeds goedkoper en makkelijker

De Nederlandse overheid kan geld lenen tegen negatieve rente: de beleggers betalen rente om aan Nederland geld uit te lenen.
Ook kortlopende Duitse staatsleningen hebben tegenwoordig een negatieve rente.
Kennelijk wordt het voor overheden steeds makkelijker om geld te lenen.

Op dit overzicht van tradingeconomics.com kun je zien dat de rente, die België betaalt voor een 10 jaarslening, afgelopen jaar met 1,9% daalde tot 2,5%. Vrijwel alle landen in het overzicht betalen nu een lagere rente dan vorig jaar.
Alleen Zuid-Afrika, Spanje en Griekenland betalen nu een hogere rente.

De rente die Nederland betaalt voor leningen met een looptijd van 10 jaar was in 1992 nog 8%. In juni 2012 nog maar 1,5%.

Pensioenfondsen, die traditioneel veel beleggen in staatsobligaties, zien door deze rentedaling hun rendementen en dekkingsgraad snel dalen. Binnenkort zullen veel pensioenfondsen de pensioenuitkeringen gaan verlagen en de premies gaan verhogen.

De lage rente wordt mede veroorzaakt doordat de centrale banken heel makkelijk geld uitlenen, tegen zeer lage rente.
De Britse centrale bank (Bank of England) hield de rente in 1990 nog op 15% (!!). Die rente is gestaag gedaald tot maart 2009 toen de Bank of England de rente verlaagde tot 0,5%.

Ook de Europese Centrale Bank (ECB) heeft het lenen van geld zeer goedkoop gemaakt. De rente daalde van 4,75% in 2000 tot 0,75% in de zomer van 2012.

De centrale banken in de wereld, zoals de ECB, de Amerikaanse FED en de Bank of England lenen enorme bedragen uit tegen zeer lage rente. Daardoor groeit de hoeveelheid geld in de wereld sterk.
Er is nu meer geld op de wereld dan ooit tevoren. En de totale schuldenlast van de wereld is ook hoger dan ooit tevoren.

Het is voor Westerse landen makkelijk om duur voedsel zoals mais en soja te kunnen kopen op de wereldmarkt. Ze hebben immers geld genoeg.
Westerse landen hebben ook weinig moeite om dure olie of Russisch aardgas te kopen: de centrale banken kunnen onbeperkt geld uitlenen aan banken en staatsobligaties opkopen.
Het lijkt een eenvoudig truukje: zelf geld drukken en dat ruilen tegen voedsel en grondstoffen van andere landen. En nu maar hopen dat die andere landen onze dollars, ponden en euro’s blijven accepteren.

Peak-kredietwaardigheid

In de huidige economische recessie worden de kredietbeoordelaars (Moody’s, S&P) wel eens bekritiseerd. Maar de ‘rating agencies’ zijn slechts de officiële woordvoerders van het sentiment in de financiële markten. De boodschappers, die slecht nieuws brengen.

De afgelopen jaren hebben de kredietbeoordelaars de kredietwaardigheid voor veel landen naar beneden bijgesteld. De mondiale kredietwaardigheid vertoont een dalende trend: we zijn peak-kredietwaardigheid gepasseerd.

Eén van de oorzaken zou kunnen zijn de almaar oplopende schuldenlast van veel landen. Hoe hoger de schuld, hoe lager de kredietwaardigheid. Voor de meeste landen gaat deze regel op.
Hieronder de totale mondiale overheidsschuld, zoals die wordt bijgehouden op de Global Public Debt Clock

De kredietwaardigheid van landen kan volgens deze hypothese alleen maar verhoogd worden als zij hun schulden afbetalen en de tering naar de nering zetten.

Ook voor bedrijven dreigt een verlaging van kredietwaardigheid. Uit een onderzoek van Graydon blijkt de kredietwaardigheid van Nederlandse bedrijven de afgelopen jaren te zijn afgenomen.

De rating van de kredietbeoordelaars is van invloed op de prijs die een land moet betalen voor krediet. Landen met een lage rating zoals Griekenland en Portugal betalen een hoge rente op staatsleningen. Landen met een hoge rating zoals Duitsland betalen heel weinig rente.

De hoge prijs, die sommige landen betalen voor krediet, zou moeten leiden tot uitval van de vraag. Landen als Griekenland, Portugal en Ierland moeten stoppen met lenen, het is te duur voor ze. Ze moeten hun overheidsuitgaven terugdringen en belastingen verhogen: streven naar begrotingsevenwicht.
Regeringen, die de tering naar de nering zetten, hebben geen krediet meer nodig. Regeringen, die hervormingen en bezuinigingen voor zich uit schuiven en de overheidstekorten laten oplopen, die zullen hun kredietwaardigheid verder zien afnemen.

Er is geen kredietcrisis, maar een rendementscrisis

Banken lenen minder geld uit aan bedrijven.
Banken geven minder makkelijk een hypotheek dan vroeger.
Het lijkt alsof er een tekort is aan krediet.

Als je wat verder kijkt, ontdek je dat er genoeg krediet is.
De ECB heeft bijvoorbeeld 1000 miljard euro tegen zeer lage rente uitgeleend aan Europese banken. Het grote probleem is dat het uitlenen van die miljarden geen rendement meer oplevert voor de banken.

Er worden nog altijd huizen gebouwd, ook in Nederland. Maar iedereen weet dat die huizen de komende jaren minder waard worden. Het kopen van een huis is momenteel een verliesgevende onderneming… dat weten de banken ook.

De industriële produktie in Europa daalt. Bedrijven investeren nog wel in machines om te besparen op personeelskosten, maar niet in uitbreiding van produktiecapaciteit. Uitbreiding van produktiecapaciteit levert de komende jaren geen rendement op… dat weten de banken ook.

Overheden lenen nog altijd van banken. Staatsleningen van betrouwbare landen, zoals Duitsland en Nederland, zijn zeer gewilde investeringen. Iedereen wil wel geld uitlenen aan de keurige Nederlandse en Duitse regering. Maar daardoor zakt de rente op die staatobligaties naar belachelijk lage nivo’s.

Duitsland betaalt slechts 1,2% op 10-jaars obligaties; Nederland 1,6%.
Een bank die vorig jaar 1 miljard euro investeerde in Duitse staatsobligaties met een looptijd van 10 jaar, krijgt jaarlijks 30 miljoen euro aan rente uitgekeerd. Dezelfde investering van 1 miljard euro in Duitse obligaties levert nu nog maar 12 miljoen op: 18 miljoen euro minder dan vorig jaar.

Amerikaanse 10-jaars obligaties leveren voor banken slechts 1,47% rente op. Dat was een jaar geleden nog 3% en 5 jaar geleden nog 5%.

Als je 5 jaar geleden $1 miljard uitleende aan de Amerikaanse regering, dan kreeg je elk jaar $50 miljoen aan rente uitgekeerd.
Tegenwoordig krijg een bank voor diezelfde investering van $1 miljard nog maar $14,7 miljoen: $35 miljoen minder dan 5 jaar geleden.

Huizen die nu gebouwd worden, zijn over een jaar minder waard, dat weten banken ook. Er worden minder hypotheken verstrekt en er worden steeds lagere hypotheken verstrekt. Bovendien moeten de banken genoegen nemen met een lagere rente. En steeds meer leningen worden niet terugbetaald.
Het verdienmodel van banken en pensioenfondsen is in elkaar gestort. Van Griekse banken, Spaanse banken en ook van alle andere banken.

De bankencrisis is een rendementscrisis. En die is het gevolg van het einde van economische groei.

Historisch lage rente: meer lenen, Jan Kees

Het kabinet gaat fors bezuinigen. Je vraagt je af waarom. Het kabinet kan nl. heel makkelijk geld lenen. De rente op Nederlandse staatsobligaties is historisch laag: slechts 2,2%.

Waarom zou je bezuinigen op Defensie, waarom op studiefinanciering?
Je kunt miljarden lenen op de internationale markten tegen een rente, die lager is dan de inflatie.
Je kunt die 2,2% rente makkelijk betalen van de stijgende aardgasbaten. De prijs van aardgas steeg het afgelopen jaar 30%. Zelfs als we minder aardgas exporteren, stijgen de opbrengsten nog altijd.

Je zou met het geleende geld aardolie kunnen kopen. Supertankers vol aardolie. De olieprijs is al een stuk gedaald: $78 voor een vat WTI of $103 voor een vat Brent. Ik maak me sterk dat de prijzen volgend jaar of over 2 jaar veel hoger zullen liggen.
Of je koopt goud. Dat zal toch ook wel zijn waarde behouden. 😉

Kom op Jan Kees, leen gewoon wat meer geld op de kapitaalmarkt en maak de kiezers blij. De volgende verkiezingen zijn pas in 2014 en daarna zien we wel weer verder.