Tagarchief: schulden

Staatsschuld in eurozone loopt verder op

Eurostat maakte afgelopen week bekend dat de totale staatsschuld van de eurozonelanden in het tweede kwartaal van 2015 was afgenomen van 92,7% naar 92,2% van het gezamenlijke Bruto Binnenlands Produkt van de eurozonelanden. Dat klinkt als goed nieuws. Maar als je naar de cijfers gaat kijken, dan zie je dat de totale staatsschuld van de eurozone gewoon groter is geworden.

Schermafbeelding 2015-10-25 om 21.59.18

In het tweede kwartaal van 2014 bedroeg de staatsschuld van de 19 eurozonelanden  9,30 biljoen euro. En in het tweede kwartaal van dit jaar bedraagt de schuld 9,46 biljoen euro: 160 miljard euro ofwel 1,7% hoger dan vorig jaar.

Het is allemaal leuk en aardig dat het BBP van de eurozonelanden hoger is geworden, zodat Eurostat kon spreken van een daling (de woorden Government debt fell in de titel van het persbericht). Maar de totale schuld is ook hoger geworden. En laten we niet vergeten dat in het verdrag van Maastricht is afgesproken dat de staatsschuld van eurozonelanden maximaal 60% van het BBP mag bedragen. Gemiddeld is de staatsschuld inmiddels 92,2% geworden.

Nederlandse staatsschuld iets lager geworden door creatief boekhouden
Afgelopen week meldde het CBS dat de Nederlandse staatsschuld iets lager is geworden! In het persbericht kun je lezen waarom.

Door meer van elkaar en minder op de financiële markt te lenen hebben decentrale overheden en het Rijk de overheidsschuld weten te verlagen. Sinds eind 2013 draagt het verplichte schatkistbankieren bij aan een lagere overheidsschuld. Dit komt doordat schulden tussen overheden onderling niet meetellen voor de overheidsschuld.

Doordat de leningen van lagere overheden (provincies, gemeenten en waterschappen) niet meetellen in de boekhouding lijkt het alsof de Nederlandse overheid minder schulden heeft. Door dit boekhoudkundig truukje bedroeg de staatsschuld in het tweede kwartaal van 2015 nog maar 67,1% van het Bruto Binnenlands Produkt. Ik heb eerder al eens geblogd over de creatieve rekenmethode waardoor het Bruto Binnenlands Produkt de afgelopen jaren kon blijven groeien.

Gelukkig speelt het CBS open kaart en meldt even verderop in het persbericht:

Was alles buiten de overheid geleend, dan zou de schuld 68,8 procent van het bbp bedragen.

Maar ja, zou iedereen het hele persbericht lezen?
Eurostat en het CBS doen erg hun best om met hun persberichten positief nieuws te brengen. Allebei de instellingen brachten naar buiten dat de schuldenberg van de overheid kleiner was geworden. Maar als je naar de cijfers achter het persbericht kijkt, dan zie je dat het slechts schone schijn is.

CO2-uitstoot wordt steeds meer gefinancierd met geleend geld

De winning van de zogenaamde Noordpool-olie in de Barentszee is een kostbaar project. Gazprom heeft veel geld moeten lenen van investeerders (aandeelhouders, banken) om het project van de grond te krijgen.
Voor de winning van aardolie uit de subsalt-olievelden in het Santos-bekken voor de Braziliaanse kust leent Petrobras een bedrag van 220 miljard dollar van investeerders.
De winning van schaliegas in Noord-Amerika is alleen mogelijk doordat investeerders geld lenen aan schaliegasmaatschappijen zoals Chesapeak Energy.
De winning van Light Tight Oil in de VS wordt niet uit spaargeld gefinancierd, maar met leningen.

Burning-Money

Maar dit stuk zou toch gaan over CO2-uitstoot.
Dat klopt. Het verbranden van moeilijk winbare olie en moeilijk winbaar gas veroorzaakt CO2-uitstoot. Zonder al die investeringen in schaliegas en moeilijk winbare olie zou de menselijke CO2-uitstoot al dalen. Dankzij al het geleende kapitaal dat geïnvesteerd wordt in de winning van fossiele brandstoffen stijgt de CO2-uitstoot nog altijd (zij het minder dan aan het begin van deze eeuw).

De Koolstof-zeepbel: carbon-bubble.
Over het uitlenen van geld aan oliemaatschappijen wordt geen referendum gehouden.Er is een kleine groep mensen, die beslist over investeringen. Een select gezelschap van bankiers, beleggers van pensioenfondsen en grootkapitalisten besluit of Petrobras kan beginnen met de bouw van boorplatforms om diepzee-olie te winnen.
Momenteel vertellen de directeuren van oliemaatschappijen de mooiste verhalen over de enorme reserves aan schaliegas en teerzandolie, die er gewonnen zullen worden, en over de almaar stijgende vraag (en dus prijs) naar olie en gas. Daardoor lijkt investeren in moeilijk winbare fossiele energie een zekere belegging, die een hoog rendement zal opleveren. Zeker in deze tijd waarin investeren in winkelcentra en kantoorgebouwen verliesgevend is.
En momenteel lenen overal ter wereld centrale banken (de Federal Reserve, de ECB, de Bank of England en de Bank of Japan) enorme kapitalen uit tegen historisch lage rente. Dat kapitaal vindt zijn weg hoofdzakelijk naar de veelbelovende projecten van olie- en gasmaatschappijen. Het kapitaal van de centrale banken wordt gebruikt om de koolstof-zeepbel verder op te blazen.

Vraag naar fossiele brandstoffen gesubsidieerd met geleend geld
Niet alleen het aanbod van fossiele brandstoffen wordt met geleend geld kunstmatig hoog gehouden. Ook het verbruik wordt hoog gehouden met leningen en krediet.
Oekraïne heeft een staatsschuld van 142 miljard dollar. Het is nagenoeg onmogelijk om die schuld terug te betalen. Toch verstrekt het Internationaal Monetair Fonds een lening van 17 miljard dollar aan Oekraïne om het komende jaar gas en olie te kunnen kopen. Als deze lening niet was verstrekt, dan zou de CO2-uitstoot van Oekraïne scherp dalen. Het besluit van het IMF om Oekraïne zoveel geld te lenen is niet democratisch genomen.

Zeer veel andere landen lenen geld van investeerders (pensioenfondsen, banken, centrale banken enz.) om het gebruik van fossiele brandstoffen te subsidieren. In sommige landen wordt de prijs van gas en benzine kunstmatig laag gehouden met subsidies.
In andere landen wordt geleend geld via een omweg aan burgers gegeven om de duurder wordende brandstoffen te kunnen betalen. In Nederland kennen wij de hypotheekrente-aftrek en huursubsidie. Door deze regelingen kunnen veel mensen zich permitteren om auto te rijden of met het vliegtuig op vakantie te gaan.
Eigenlijk kun je stellen dat in alle landen, die geld lenen (landen met een begrotingstekort) het gebruik van fossiele brandstoffen en daarmee de CO2-uitstoot kunstmatig hoog wordt gehouden met geleend geld.

man-burning-money.ju.top

Kentering in zicht?
De laatste 2 jaar lijkt er verandering te komen in het opblazen van de koolstof-zeepbel.
Oliemaatschappijen gaan minder investeren in moeilijk winbare fossiele brandstoffen onder druk van de aandeelhouders. Shell heeft verliesgevende olieprojecten afgestoten en dure geplande projecten geschrapt om voldoende dividend te kunnen uitkeren. Ook BP en de Noorse oliemaatschappij Statoil hebben projecten uitgesteld of geschrapt.
In de VS begint langzamerhand door te dringen dat de winning van schaliegas alleen maar mogelijk is door enorme leningen, die waarschijnlijk nooit terugbetaald zullen worden.
Deborah Lawrence schrijft erover op haar website Energypolicyforum.
Afgelopen week schreef het gezaghebbende Bloomberg over de snel oplopende schuldenberg van de Amerikaanse schaliegasbedrijven. De titel van het stuk zegt al genoeg:

Shale Drillers Feast on Junk Debt to Stay on Treadmill
Schaliegasboringen: een dolgedraaide orgie gefinancierd met rommelkrediet

Insiders weten dus al dat de schulden van de schaliegasbedrijven wellicht niet afgelost zullen worden. De aandelen zijn volgend jaar misschien waardeloos. Maar tot die tijd, blijven de centrale banken geld rondstrooien de economie stimuleren. Dus draait de mallemolen door en blijft de koolstof-zeepbel nog intact.

De onderwijszeepbel: onderwijsuitgaven en studieschulden lopen steeds hoger op

Als erin een bepaalde sector van de economie steeds meer wordt geïnvesteerd, dan dreigt daar een zeepbel te ontstaan. Op een gegeven moment wordt er zoveel geïnvesteerd dat het rendement of resultaat niet meer toeneemt, maar zelfs afneemt. Dan spreken we van diminishing returns.

In Nederland stijgen de onderwijsuitgaven en de studieschuld harder dan het Bruto Nationaal Produkt. In het ‘Jaarboek Onderwijs in cijfers’ van het CBS vond ik daar cijfers over.

CBSonderwijs

De overheidsuitgaven aan onderwijs stegen tussen 2000 en 2011 met meer dan 70% (van 23,2 miljard naar ruim 40 miljard).
Per hoofd van de bevolking stegen de uitgaven tussen 2000 en 2011 met 64%.

In 2008 werd in Nederland 5,5% van het BNP uitgegeven aan onderwijs. In 2009 was dat al 5,9%. Dat is hoger dan de het gemiddelde van de 21 Europese OESO-landen (dat stond in 2009 op 5,8%).

Naast deze groeiende overheidsuitgaven stijgt ook het bedrag dat studenten zelf in het onderwijs investeren. De totale studieschuld van alle studenten aan universiteiten en hogescholen loopt schrikbarend snel op. De studentenorganisaties ISO en LSVb schatten in maart 2012 de totale studieschuld op 5,8 miljard euro. De studieschuld groeit volgens schattingen met 20 euro per seconde (31,5 miljoen per jaar). Er gaan steeds meer jongeren studeren, dus de verwachting is dat de studieschuld nog sneller zal gaan oplopen.

In de VS lopen de gezamenlijke studieschulden ook snel op. De totale studieschuld bedraagt daar al 1 biljoen dollar.
Veel studenten zullen na hun studie werk gaan doen waarvoor ze niet hadden hoeven studeren. Volgens schattingen zal zelfs 50% een baan vinden, die ze ook zonder studie hadden kunnen krijgen. Deze studenten hebben grote problemen om hun studieschuld terug te betalen.

In het filmpje hieronder wordt de Amerikaanse schuldenproblematiek uitgelegd. En er wordt zelfs een mogelijke oplossing aangedragen.

Hoe we in Nederland ooit de groei van onderwijsuitgaven en studieschulden zullen stoppen weet ik niet. Zolang geen enkele politieke partij op onderwijs wil en durft te bezuinigen, zal de onderwijszeepbel blijven groeien.

Makkelijk winbare olie raakt op, het makkelijke krediet ook

In het afgelopen decennium hebben we gemerkt dat de makkelijk winbare olie begint op te raken. De olieprijs verdrievoudigde en overal ter wereld startten oliemaatschappijen met het exploiteren van moeilijke winbare aardoliereserves.

Met het opdrogen van makkelijk winbare oliebronnen, droogde ook de stroom van makkelijk verkrijgbaar krediet op. Banken zijn tegenwoordig minder makkelijk met het verstrekken van krediet.
Startende ondernemers krijgen geen krediet meer. Autofabrieken ook niet meer. Starters op de woningmarkt krijgen moeilijker een hypotheek en er worden geen aflossingsvrije hypotheken meer verstrekt.
Omdat de huizenprijzen dalen krijgt niemand meer een tweede hypotheek om de overwaarde van zijn huis in de economie te kunnen pompen.
(Of zou het omgedraaid zijn: niemand krijgt meer een tweede hypotheek van de banken en daarom dalen de huizenprijzen.)

De totale hypotheekschuld in de eurozone steeg in de periode 2003-2008 van 2200 miljard euro naar 3500 miljard. Een stijging van bijna 60% in 5 jaar tijd.

In de periode 2008-2013 groeide de hypotheekschuld in de eurozone verder naar met 3850 miljard euro: een stijging van nog maar 10% in de afgelopen 5 jaar.

In de VS zien we eenzelfde ontwikkeling. De totale uitstaande schuld op de balans van alle commerciële banken steeg tussen 2003 en 2008 van 4300 miljard dollar naar 6800 miljard: een stijging van 58% in 5 jaar tijd.

In de periode 2008-2013 steeg de uitstaande schuld door naar 7300 miljard dollar: een stijging van 7,5% in 5 jaar tijd.

Er bestaan helaas geen grafieken waarin wordt weergegeven of aardolie makkelijk winbaar is. Ik kan wel laten zien dat moeilijk winbare aardolie een steeds groter deel uitmaakt van de totale hoeveelheid aardolie, die de wereld produceert.

Teerzandolie
In 2005 werd er in Canada ca. 750.000 vaten olie uit teerzand gewonnen. Dat was toen minder dan 1% van de totale wereldproduktie.

tarsand

In 2011 bestond al 2% van de wereldproduktie uit moeilijk winbare teerzandolie.
In 2015 zal dat aandeel opgelopen zijn tot 3%.

Schalie-olie
In de VS haalt men ook olie uit schalie. In 2005 werd er slechts 150.000 vaten schalie-olie per dag geproduceerd: minder dan 0.2% van de wereldproduktie en slechts 2% van de totale Amerikaanse produktie. Dat betekent dat 98% van de Amerikaanse olieproduktie relatief makkelijk winbare olie is.
In 2012 is al 13% van de totale Amerikaanse olieproduktie moeilijk winbare schalie-olie. En dus nog maar 87% van de Amerikaanse olie is relatief makkelijk winbaar.

Olie en andere fossiele brandstoffen worden steeds moeizamer verkrijgbaar.
Krediet om een huis te kopen of een bedrijfje te starten wordt ook steeds moeilijker te verkrijgen.
Deze verschijnselen treden tegelijkertijd op in het afgelopen decennium. Ik denk, net als Gail Tverberg en Andrew McKillop, dat er een oorzakelijk verband is.

Meer onderbouwing vind je hier (Our Finite World) en hier (the Market Oracle)

Is er geld tekort of is er geld genoeg?

Nog nooit in de geschiedenis was er zoveel geld als nu.
En de hoeveelheid geld neemt nog ieder jaar toe.
En toch hoor je heel vaak dat ‘we ergens geen geld voor hebben’.
Dat lijkt met elkaar in tegenspraak.

In de video ‘Money as a debt’ wordt uitgelegd waarom er steeds meer geld bijkomt.
Het is verrassend eenvoudig: banken maken continu nieuw geld aan in de vorm van leningen. De overheid heeft de banken die macht gegeven en vertrouwd erop dat de banken die macht niet misbruiken.
Zolang we de banken kunnen vertrouwen, blijft dit systeem werken.

Als het zo makkelijk is om geld te maken en uit te lenen, waarom is er dan geld te kort?
Waarom moet de regering bezuinigen?
Waarom moeten wij koopkracht inleveren?
Als we meer geld krijgen, dan kunnen we meer spullen kopen en dan groeit de economie.
Kennelijk is geld alleen niet genoeg voor economische groei.

De Amerikaanse schuldenberg moet imploderen

Vandaag een droog en taai video-interview van Max Keiser met Gail Tverberg.
Max en Gail praten over de rol van aardolie in de Amerikaanse economie.
En over de enorme schuldenberg, die moet worden weggewerkt.
Sorry, het is niet ondertiteld en het is nogal saai.

Gail Tverberg schrijft o.a. voor theoildrum.com en ze houdt lezingen over de invloed van aardolie op de economie.
Haar eigen blog ourfiniteworld.com is zeer de moeite waard.

Haircuts, de volgende nucleaire optie

Het opkopen van staatsobligaties door centrale banken wordt ook wel de nucleaire optie genoemd. De Amerikaanse FED doet het, maar ook de voorheen zo onberispelijke Europese Centrale Bank. De nucleaire optie heeft niet de oplossing gebracht die men ervan verwachtte, verlaging van de rente op staatsobligaties van zwakke eurolanden.

Het opkopen van staatsobligaties is een vorm van symptoombestrijding, het bestrijdt niet de oorzaak van het probleem. De zwakke eurolanden leven boven hun stand en lenen te veel om zich die luxe te kunnen veroorloven. Griekenland, Portugal en Ierland kunnen met hun bescheiden economische capaciteit de gestegen energieprijzen van de 21e eeuw niet langer betalen. De economie van die landen krimpt en dan wordt het erg moeilijk om de staatsleningen uit het tijdperk van groei terug te betalen.

Als deze landen uit de problemen willen komen, moeten ze hun uitgaven drastisch terugschroeven. Dat gebeurt al door zware overheidsbezuinigingen. Maar vooralsnog blijkt dat onvoldoende.
De volgende optie is niet terugbetalen van de staatsleningen: de zogenaamde ‘haircuts’.
De houders van de staatsobligaties, banken en pensioenfondsen gaan dan het schip in en moeten verlies inboeken, net zoals ze in 2008 zwaar verlies leden op Amerikaanse hypotheken.

Deze volgende nucleaire optie betekent dat landen als Griekenland, Portugal en Ierland feitelijk failliet zijn. Hun schulden worden kwijtgescholden, zoals ook schulden van ontwikkelingslanden wel worden kwijtgescholden.
Maar in combinatie met grote overheidsbezuinigingen is het misschien voldoende om deze landen een doorstart te laten maken en de voortslepende onrust op de financiële markt te kalmeren.
De ‘haircuts’ zijn voorlopig nog onbespreekbaar, maar dat was het opkopen van obligaties door de centrale bank 2 jaar geleden ook.