Tagarchief: grenzen aan de groei

Groeiende economie bij een dalend energieverbruik

In Europa en in Nederland groeit de economie al eeuwen. Sinds wij in Europa fossiele brandstoffen zijn gaan gebruiken is ons Bruto Binnenlands Produkt gegroeid: we werden steeds welvarender.
Lange tijd was er sprake van een positieve correlatie. Als het energieverbruik in ons land steeg, dan groeide ook het BNP. Ook in de periode van 1995 tot 2006 was er een positieve correlatie tussen het energieverbruik en het BBP. In die 11 jaar tijd steeg het energieverbruik in Nederland van 83,3 miljoen ton olie-equivalent (1995) naar 95,3 miljoen ton olie-equivalent. Het BBP groeide tussen 1995 en 2006 met 36% van 449 miljard euro in 1995 naar 614 miljard in 2006.
Ik heb dat grafisch uitgezet in onderstaande figuur. Op de Y-as staat het energieverbruik en op de X-as het BBP dat in dat jaar gerealiseerd werd.

Schermafbeelding 2016-09-05 om 16.44.35

Tussen 2005 en 2015 is het Nederlands energieverbruik gedaald. In 2005 verbruikte Nederland 96,1 miljoen ton olie-equivalent. In 2015 was dat nog maar 81,6 miljoen ton olie-equivalent; 15% minder dan in 2005.
Ondanks de zware economische crisis groeide het Nederlands BBP tussen 2006 en 2015 met 6,8% van 614 miljard euro naar 656 miljard euro. In het afgelopen decennium daalde het Nederlands energieverbruik met 15%, maar ondanks dat kon het BBP groeien met 6,8%. Over het afgelopen decennium was er sprake van een negatieve correlatie: een stijging in het BBP treedt op bij een dalend energieverbruik.
In onderstaande grafiek heb ik de negatieve correlatie tussen BBP en energieverbruik weergegeven met een doorzichtige oranje pijl.

Schermafbeelding 2016-09-05 om 15.09.53

Voor 2006 steeg het energieverbruik in Nederland nog gestaag met gemiddeld 1,2% per jaar
In de afgelopen 10 jaar is er iets fundamenteel veranderd: het Nederlands energieverbruik daalt met ca. 1,5% per jaar. Maar toch groeide het Bruto Binnenlands Produkt met gemiddeld 0,7% per jaar.

Ik kan een paar mogelijke verklaringen bedenken, die het mogelijk maken dat het BBP blijft groeien bij een dalend energieverbruik.
1. De BBP-groei komt uit sectoren, die weinig energie verbruiken. Voorbeelden zijn de financiële sector, die geld kan creëren zonder energie te verbruiken, en de zorgsector.
2. Het BBP-op een andere manier berekenen: door creatief boekhouden kan de waarde van het BBP hoger uitvallen.
3. Activiteiten, die veel energie verbruiken naar het buitenland verplaatsen maar wel blijven meerekenen in het Nederlands BBP.

We werken steeds minder, maar ons BBP groeit.
Het Centraal Bureau voor de Statistiek publiceerde vandaag hoeveel uur er afgelopen jaar in Nederland betaalde arbeid is verricht. De berekening kwam uit op 5,79 miljoen arbeidsjaren. Dat is iets meer dan de 5,74 miljoen arbeidsjaren van 2014, maar beduidend minder dan de 5,92 miljoen arbeidsjaren van 2010.
De 5,79 miljoen arbeidsjaren voor 2015 komen neer op 10,592 miljard gewerkte uren. Per hoofd van de bevolking is dat 627 uur. In 2010 werkte de gemiddelde Nederlander nog 654 uur.
In onderstaande grafiek heb ik het aantal arbeidsuren per hoofd van de bevolking uitgezet.

Schermafbeelding 2016-09-06 om 10.32.35

Het aantal uren in een jaar blijft gelijk. We krijgen dus geleidelijk meer vrije tijd, die je kunt besteden aan vrijwilligerswerk of mantelzorg.

De opbrengst per gewerkt uur is de laatste jaren gestegen. Het BBP groeit immers nog ondanks het feit dat we minder werken.
Als je het Nederlandse BBP deelt door het aantal gewerkte uren, dan kom je voor 2010 op een bedrag van 58,29 euro per gewerkt uur. In 2015 is dat opgelopen naar 61,89 euro per gewerkt uur. We zijn goed bezig.

Schermafbeelding 2016-09-06 om 10.33.03

Het CBS en de rooskleurige exportcijfers

Schermafbeelding 2016-07-14 om 15.54.44

Het Centraal Bureau voor Statistiek, CBS, meldde vandaag dat de Nederlandse export in mei 2016 aanzienlijk gegroeid was t.o.v. mei 2015. De groei van het exportvolume bedroeg: 6,2%. Het lijkt heel goed te gaan met de Nederlandse economie.
Ik heb daar wat kanttekeningen bij.

Exportvolume of exportwaarde
Allereerst: het CBS heeft het over het volume van de goederenexport en niet over de waarde of de prijs van de export. Het aantal goederen (het volume) is kennelijk met 6% gestegen. Maar in de tabellen van het CBS staat ook het bedrag in euro’s dat de export waard is.
In mei 2016 bedroeg de waarde van de export 35,09 miljard euro, tegenover 33,99 miljard euro het jaar ervoor. De waarde van de export is dus ook gegroeid, maar slechts met 3,2%.
Het CBS had in het persbericht ook kunnen melden dat de exportwaarde met 3,2% was gestegen.

Hoe zit het met de langere termijn ?
De waarde van de export lag in mei 2016 weliswaar hoger dan een jaar ervoor, maar was lager dan in mei 2014 en zelfs 6,7% lager dan in mei 2013. Over de laatste 5 jaar kun je duidelijk zien dat de waarde van de goederenexport in de maand mei gestaag afneemt.

Schermafbeelding 2016-07-14 om 13.32.23

Om een betrouwbaar beeld te krijgen van de ontwikkeling moet je niet alleen naar de meimaanden kijken. Daarom heb ik een tweede grafiek gemaakt van de waarde van de maandelijkse Nederlandse export. Ook in die grafiek kun je zien dat de waarde van de goederenexport gestaag afneemt. De dikke rode lijn is het voortschrijdend gemiddelde over 12 maanden.

Schermafbeelding 2016-07-14 om 15.19.19

In 2013 en 2014 was de gemiddelde maandelijkse goederenexport goed voor 36 miljard euro. In 2015 en 2016 dalen de inkomsten uit export geleidelijk in de richting van 35 miljard euro.

Het CBS publiceert over de Nederlandse economie kennelijk liever persberichten waarin sprake is van groei of stijging. En zwijgt over krimp of daling.

Energieverbruik en energievoorziening in Europa nemen af

In de afgelopen 10 jaar is het energieverbruik in Europa gedaald.
Het eerste voorbeeld dat ik wil laten zien is Groot-Brittannië. In de grafiek hieronder staat het energieverbruik per inwoner weergegeven.

Schermafbeelding 2016-06-30 om 10.18.14

Sinds 2006 is het energieverbruik per inwoner afgenomen met 20%: van 3,72 ton olie-equivalent naar 2,93 ton olie-equivalent.
Voor een deel komt dit lagere energieverbruik door energiebesparing. Auto’s zijn zuiniger geworden, net als lampen en elektrische apparaten. En gebouwen zijn beter geïsoleerd.
Voor een ander deel komt het door een afname van energieverslindende economische activiteiten, zoals de bouw, de mijnbouw en zware industrie.

In Nederland zien we eenzelfde ontwikkeling.
In 2006 verbruikte een inwoner van Nederland 5,85 ton olie-equivalent aan energie. In 2015 was dat 4,85 ton olie-equivalent: 17% minder.

Schermafbeelding 2016-06-30 om 10.50.13

Mijn laatste voorbeeld is Griekenland. Daar bedroeg het energieverbruik in 2006 nog 3,07 ton olie-equivalent per inwoner. Afgelopen jaar in 2015 was dat nog maar 2,39 ton olie-equivalent.

Schermafbeelding 2016-06-30 om 10.56.29

Het energieverbruik is gelijk aan de energievoorziening
De hoeveelheid energie, die de gemiddelde Brit verbruikt, is precies gelijk aan de hoeveelheid energie, die voor hem of haar beschikbaar is. Het is heel makkelijk om te beweren, dat de gemiddelde Brit in 2014 of2015 de verwarming hoger had kunnen zetten of meer kilometers had kunnen rijden. Maar dat is een loze en onbewijsbare bewering.
De voorraad opgeslagen energie, in de vorm van opgeslagen aardgas, aardolie-produkten of steenkool is in de afgelopen 10 jaar niet noemenswaardig veranderd. Dus is het energieverbruik feitelijk gelijk aan het energie-aanbod ofwel de energievoorziening.

We zien dus dat de energievoorziening in Europese landen de afgelopen 10 jaar is afgenomen. We kunnen als verklaring aanvoeren dat (zie hierboven) dit komt doordat auto’s, lampen en elektrische apparaten zuiniger zijn geworden. En dat huizen beter geïsoleerd zijn. En dat Europa bewust gekozen heeft om energieverslindende activiteiten, zoals bouw en zware industrie te laten krimpen. Maar ik vraag me af of dat klopt.

Ik denk dat de krimp van zware industrie, bouw en mijnbouw en gevolg zijn van de krimpende energievoorziening van Europa. Door energiebesparende maatregelen in huishoudens heeft Europa nog geprobeerd om meer energie over te houden voor economische activiteiten, zoals mijnbouw en bouw. Maar dat is niet gelukt.
In de afgelopen 10 jaar is het energieverbruik in China, India en andere ‘opkomende economieën” flink gestegen. En een deel van de energie (aardolie, steenkool en aardgas), die vroeger door Europeanen werd verbruikt, gaat tegenwoordig naar Chinezen, Indiërs, Arabieren en Pakistanen.
De totale hoeveelheid energie, die de wereld verbruikt is in het laatste decennium alleen maar gestegen. Maar een steeds kleiner deel van die beschikbare energie komt terecht in Europa.

Het komend decennium zal de hoeveelheid energie, die de wereldbevolking verbruikt, niet verder groeien, maar krimpen. Dat betekent dat ook in China, India, Brazilië enzovoorts, het energieverbruik zal gaan dalen. In Europa zal de dalende trend zich voortzetten. Maak je borst maar nat.

Grenzen aan de groei van biobrandstofproduktie

Het afgelopen decennium is de mondiale produktie van biobrandstof (bio-ethanol en biodiesel) sterk gegroeid. Maar nu lijkt de groei te stagneren. Misschien komt dat doordat aardolie zo goedkoop geworden is.

Schermafbeelding 2016-06-10 om 13.28.23

In de Statistical Review of World Energy 2016 staan gegevens over de biobrandstofproduktie in afzonderlijke landen.
Ik heb eerst eens gekeken naar de produktie in Latijns-Amerika. In de grafiek hieronder zie je dat de biobrandstofproduktie in Argentinië het afgelopen jaar is afgenomen, maar dat die afname gecompenseerd wordt door een groei in Brazilië.
Je ziet wel dat de groei van de biobrandstofproduktie de laatste jaren afneemt.

Schermafbeelding 2016-06-15 om 17.12.33

De biobrandstofproduktie in Europa is in 2015 licht gedaald t.o.v. 2014. Dit komt doordat de produktie in Frankrijk en Duitsland licht daalde en in de overige Europese landen niet of nauwelijks groeide.

Schermafbeelding 2016-06-15 om 17.20.48

De biobrandstofproduktie in Azië is het afgelopen jaar gedaald t.o.v. 2014.
De daling komt geheel op rekening van Indonesië waar de hoeveelheid geproduceerde biobrandstof overeenkomt met 1344 duizend ton olie-equivalent. Tegenover 2532 duizend ton olie-equivalent in 2014.

Schermafbeelding 2016-06-15 om 18.03.12

Ik denk dat de mondiale produktie van biobrandstof dit jaar zal gaan afnemen om twee redenen:
– aardolie en aardolieprodukten zijn momenteel nog erg goedkoop
– de noodzaak om over te stappen op biobrandstof en de bezorgdheid om de klimaatverandering lijken in 2016 niet meer zo urgent

Piek-steenkool: Is de mondiale steenkoolproduktie over haar hoogtepunt heen?

Ik verwachtte het al een paar jaar. In 2015 is de wereldwijde winning van steenkool afgenomen met 4% t.o.v. 2014.
In de grafiek hieronder heb ik de gegevens uit de Statistical Review of World Energy editie 2016 betreffende de mondiale steenkoolproduktie uitgezet. De daling in 2015 is opvallend.

Schermafbeelding 2016-06-08 om 16.04.10

Uit voorlopige cijfers over de eerste maanden van 2016 blijkt de steenkoolproduktie dit jaar nog verder af te nemen. We kunnen heel voorzichtig stellen dat peakcoal, het moment waarop de maximale mondiale steenkoolproduktie wordt bereikt in 2014 is gepasseerd.

De daling van de steenkoolwinning heeft tot gevolg dat er minder CO2 uit steenkool in de atmosfeer is gekomen. Volgens de Statistical review of World Energy werd er in 2015 door de verbranding van fossiele brandstoffen 33508 miljoen ton CO2 uitgestoten. Dat is een stijging van 0,1% t.o.v. 2014.

Schermafbeelding 2016-06-08 om 16.11.55

In de laatste grafiek van deze post laat ik zien dat de mondiale CO2-uitstoot de laatste jaren minder stijgt dan in de eerste 8 jaar van de 21e eeuw.
De rode stippellijn is een extrapolatie van de CO2-uitstoot tussen 2000 en 2009. De werkelijk gehaalde CO2-uitstoot in 2015 ligt een stuk lager.

Schermafbeelding 2016-06-09 om 15.02.29

Misschien dat in 2016 de mondiale CO2-uitstoot daalt: dan kan ik volgend jaar rond deze tijd 2015 uitroepen tot het jaar van peak-CO2.

Bang voor het oprakende aardgas

Vroeger toen ik een kind was, maakten volwassenen kinderen wel eens bang om je gehoorzaam te houden. Bang voor God, die alles ziet. Bang voor Sinterklaas en Zwarte Piet, die je meenemen naar Spanje in de zak.
Tegenwoordig worden vooral de volwassen mensen bang gemaakt om ze gehoorzaam te houden. Bang voor terroristen, bang voor AIDS, beng voor Alzheimer, bang voor kanker en bang voor internetfraudeurs. We worden voortdurend voor van alles gewaarschuwd… maar nooit voor het opraken van de fossiele brandstoffen, zoals ons Nederlandse aardgas.

In de eerste 3 maanden van 2016 werd er 13,34 miljard m³ aardgas uit de Nederlandse bodem gewonnen. In het eerste kwartaal van 2015 was dat nog bijna de dubbele hoeveelheid: 25,95 miljard m³. En in het eerste kwartaal van 2012 werd er nog 29,59 miljard m³ aardgas gewonnen.
In de grafiek hieronder is de maandelijkse aardgaswinning in Nederland weergegeven in miljoen m³ per maand. De bron voor deze gegevens is de JODI Gas World-database.

Schermafbeelding 2016-05-26 om 15.35.57

Het aardgasverbruik van de Nederlandse bevolking in het eerste kwartaal van 2016 kwam uit op 11,65 miljard m³. Dat is 20% minder dan in het eerste kwartaal van vorig jaar. Het Nederlands aardgasverbruik vertoont al jaren een dalende trend, zoals blijkt uit de volgende grafiek.

Schermafbeelding 2016-05-26 om 15.44.46

De produktie van Nederlands aardgas (13,34 miljard m³) was in het eerste kwartaal nog net voldoende om te voorzien in de binnenlandse consumptie. Er bleef 1,69 miljard m³ aardgas over voor de export.

De import van aardgas was in het eerste kwartaal van dit jaar 8,94 miljard m³ tegenover 7,21 miljard m³ in dezelfde periode van 2014. De import van aardgas lag in het eerste kwartaal 24% hoger dan in het eerste kwartaal van 2015. Ik verwacht dat de import van aardgas de komende jaren nog verder zal toenemen.

Schermafbeelding 2016-05-26 om 15.52.21

De Nederlandse aardgasproduktie is het afgelopen jaar sterk verminderd met als reden het terugdringen van de aardbevingen in Groningen. Ik vermoed dat er nog een andere reden is waarom er minder aardgas gewonnen wordt: het aardgas begint op te raken.
We weten in ons achterhoofd allemaal dat het aardgas ooit op zal raken. We horen er eigenlijk nooit iets over in De Wereld Draait Door of in het NOS-journaal.
Zou het kunnen zijn dat de lagere produktie komt doordat het aardgas bijna op is?
En kunnen we volgende winter ook nog voldoende aardgas winnen om in de eigen behoefte te kunnen voorzien?

Nederlanders kopen steeds minder diesel en benzine

In 2015 werd er in Nederland 5,22 miljard liter benzine verkocht. Dat is per hoofd van de bevolking 309 liter per jaar. In 2002 werd er per hoofd van de bevolking 346 liter benzine verkocht.
De verkoop van diesel kwam in 2015 uit op 394 liter per hoofd van de bevolking. In 2008 werd er per hoofd van de bevolking nog 491 liter dieselbrandstof verkocht.

In de grafiek hieronder heb ik de jaarlijkse verkoop (en daarmee het verbruik) van diesel en benzine per hoofd van de bevolking uitgezet. De cijfers zijn afkomstig van het CBS.

Schermafbeelding 2016-03-22 om 13.43.37

De daling van de auto-brandstofverkoop wordt o.a. veroorzaakt doordat auto’s zuiniger en lichter worden. Daarnaast heeft de afname in economische activiteit na de crisis van 2008 – 2009 gezorgd voor een daling van het dieselverbruik. Vooral de bouwsector is kleiner geworden en verbruikt minder brandstof.

Het valt te verwachten dat de verkoop van benzine en diesel in de toekomst nog verder daalt. Veel jongeren kunnen zich geen auto meer permitteren en zijn gewend met openbaar vervoer te reizen. Als de verkoop van elektrische auto’s sterk stijgt, zorgt dit ook voor een lagere benzine en dieselverkoop.
Uiteindelijk daalt de verkoop van benzine en diesel naar nul, maar dat maak ik waarschijnlijk niet meer mee.